Doğu Karadeniz’de Kolha isimli bir ülkenin varlığından söz eden en eski yazılı belge, MÖ. 764 yılında Urartu kralı olan, II. Sarduri’nin dönemine ait bir kitabedir. Bugünkü Van gölü civarında kurulan ve en güçlü döneminde egemenlik alanını, kuzeyde, bugünkü Kars ve Ardahan bölgelerine kadar ulaştırdığı bilinen Urartu krallığına ait bu kitabede, kral II.Sarduri'nin seferleri anlatılırken, kuzeydeki “Kulha” isimli bir ülkeden ve “Kulha” halkından da bahsedilir. Urartu dili ve tarihi uzmanları, bahsi geçen bu ülkenin, antik batı kaynaklarında da ismi benzer şekilde geçen, Doğu Karadeniz’deki “Kolha ülkesi” olduğu konusunda hemfikirdirler.3 Söz konusu kitabede, II. Sarduri tarafından istilâ edilen, Kulhalıların İldamuşa isimli krallık şehrinden de söz edilmektedir;
“İldamuşa kenti, Kulhai halkının kralı olan …’nın4 krallık şehri…”
Tüm bu ifadelere rağmen, Urartuların Kolha ülkesinin tarihsel merkezi olan Phasis ehrine kadar ilerleyebilmiş olmaları pek mümkün görünmemektedir. Zira, bu kayıtlarda Urartuların Karadeniz’i gördüklerine dair bir belirti yoktur. Karadeniz boyutunda bir denizle ilk kez karşılaşacak olan Urartuların, böylesine bir olayı kayıtlarında mutlaka belirtmiş olmaları gerekirdi. Ayrıca, bölgedeki feodal yapının, o dönemde merkezi devlet organizasyonu düzeyine ulaşıp ulaşmadığı da oldukça şüphelidir. Zira, şu ana kadar elde edilebilen arkeolojik bulgulara göre, Kolkha’da merkezi devlet örgütlenmesi geleneği, oldukça geç dönemlerde, özellikle İran ve Grek kültürleri ile kurulan ilişkiler sonucu oluşmaya başlamıştır.5 Sonraki çağlara ait tarihsel verilerde de görüleceği üzere, komünal imece toplumu yapısının terkedilip, ilk feodal toplum belirtilerinin ortaya çıkması bile, özellikle iç kesimlerdeki dağ kabilelerinde oldukça geç dönemlerde gerçekleşmiştir.
Bütün bu bilgiler ışığında, II.Sarduri’nin kitabesinde geçen “İldamuşa” isminin, gerçekte, merkezi Kolha’nın başkentini değil, Kolha kültürü içindeki feodal oluşumlardan birini ve muhtemelen de, bir sınır derebeyliğini ifade ediyor olması, daha güçlü bir ihtimaldir.6 Bölgede, ilk Yunan ticaret kolonilerinin kurulmasından çok daha öncesine ait olan bu kitabenin kayıtları, efsanelerin ötesinde, “Kolha” isimli bir ülkenin, gerçekten de var olduğunu gösteren en eski yazılı kayıtları günümüze ulaştırmıştır. Aynı yüzyılda yaşamış olduğu varsayılan Yunan ozanı Eumelos’un, günümüze ulaşan dizelerinde de “Kolhis” ülkesinden bahsediliyor olması, eski Yunanların da Kolha ülkesinin varlığından haberdar olduklarına işaret etmektedir.7
3 Diakonoff, I.M. ve Kashkai, S.M. (1981) ; Melikişvili, G.A. (1971)
4 Bu kralın ismi çözümlenememiştir.
5 Tsetskhladze, G. R. (1994)
6 Kapancyan isimli araştırmacı da, İldamuşa adıyla geçen yerleşimi, bugünkü Ardanuç kasabası civarında konumlandırmaktadır ( Melikişvili, G.A. 1971). “İldamuşa” ve “Ardanuç” isimleri arasındaki morfolojik yakınlık, bu tezi oldukça güçlü kılmaktadır. Zira, Güneybatı Kafkas dillerinin ses değişim kuralları ve gramer özellikleri dikkate alındığında, her iki sözcük de, ortak bir ismin iki farklı türevi gibi görünmektedir.
7 Tsetskhladze, G.R. ve Vnukov, S.Y. (1992)
