Lazca, Gürcüce*, Hemşince ve Pontos Rumcası, Doğu Karadeniz'de kullanılan, üzerine çok araştırma yapılmamış olan dört dil. Aşağıdaki kısa çalışmanın esas amacı, binlerce yıldır Doğu Karadeniz bölgesinde konuşulan bu dört yerli ve köklü dili yetersiz de olsa, okuyucuya tanıtabilmek ve halkların kardeşliğine somut bir selâm gönderebilmektir.
Bu küçük sözlükçe çalışmasının iki hedefi daha var. Bunlardan birincisi, Gürcüce ve Lazca'nın yakınlık seviyesini göstermek. İkinci hedefse, Hint Avrupa dilleri olan Pontosça'yla (dolayısıyla Rumca/Yunanca'yla) ve Hemşince'yle (dolayısıyla Ermenice'yle) Lazca'nın ilgisizliğini gözler önüne serip, bu konularla ilgili bilimdışı ve mesnetsiz iddialara gözle görülür bir cevap verebilmek.
Binlerce yıldır, yan yana ve iç içe yaşayan bu dillerle ilgili sözlükçeye geçmeden önce, söz konusu dillerin Doğu Karadeniz'de konuşulduğu yöreleri sırlamanın yararlı olacağını düşündüğümden, aşağıya bu dillerle ilgili bu bağlamda birer başlık açmayı uygun gördüm.
Lazca: Bir Güneybatı Kafkas dili olan Lazca (Lazuri Nena), Pazar'ın Melyat köyünden, Gürcistan sınırındaki Sarp köyüne kadar olan bölgede konuşulmaktadır. Pazar, Ardeşen, Fındıklı, Arhavi, Hopa, Borçka ve Çamlıhemşin Lazca'nın tarihsel konuşulma alanlarıdır. Murgul'da da Gürcüler'le karma bir kaç Laz köyü mevcut.
Gürcüce: Lazca gibi bir Güneybatı Kafkas dili olan Gürcüce (Kartuli Ena ya da Türkiye'de kullanılan şekliyle Çveneburi Ena), ağırlıklı olarak Artvin'in Borçka, Şavşat ve Murgul ilçelerinde konuşuluyor. Daha az bir nüfusla Artvin'in diğer ilçelerinde de Gürcüce konuşan gruplar
adacıklar hâlinde dağılmış durumdalar. Bunun yanısıra Ordu'da (özelikle de Ünye ve Fatsa'da) ve Giresun'da da Gürcüce, Osmanlı-Rus Savaşı muhaciri Gürcüler'ce kullanılmaktadır. Son olarak belirtelim ki, Hopa'da ve Pazar'ın Hamidiye köyünde de (Eski Trabzon, K'uxuma) Gürcüce konuşan çok küçük bir azınlık bulunuyor.
Hemşince: Batı Ermenice lehçesi kaynaklı bir dil olan Hemşince (Homşetsi Liz), Hopa'da ve ona bağlı Kemalpaşa bucağında ve Borçka'da yaşayan Hemşinliler'in anadilidir. Çayeli, Pazar, Ardeşen, Hemşin, Çamlıhemşin ve Fındıklı'da yaşayan Hemşinliler anadillerini unutmuş olup, bugün kendisine özgü linguistik özellikleri olan bir Doğu Karadeniz Türkçesi şivesiyle konuşuyorlar. Hemşinliler, Hemşin'de % 100 bir nüfusa sahipler. Çamlıhemşin'deyse Lazlar'dan biraz daha az bir nüfusa sahip oldukları tahmin edilir. Diğer bölgelerdeyse -Hopa'da çok daha yüksek bir yüzdeyle olmakla birlikte-azınlık durumundadırlar (Hemşinliler, Çayeli ve Borçka dışında tüm ilçelerde Lazlar'a göre azınlık nüfusunu oluştururlar.
Çayeli'de Hemşinliler dışında, yine sadece Türkçe konuşan, kıyı kesimi "Rum", yüksek kesimleri "Ermeni" diye adlandırılan iki grup daha yaşar. Borçka'daysa nüfusça en büyük grup Gürcüler,sonra da Lazlar'dır).
Pontosça: Pontosça ya da Pontiakça (Romeyika Ğlosa), Trabzon'un Çaykara, Dernekpazarı, Tonya, Sürmene, Köprübaşı, Uzungöl, Of, Maçka, Hayrat ve Beşikdüzü ilçe ve beldelerinde konuşuluyor. Dilin en yaygın olarak konuşulduğu bölgeler, Çaykara (18 köy), Dernekpazarı (13 köy), Tonya (7 köy), Maçka, Sürmene ( 6 köy), Uzungöl (6 köy), Of ve Köprübaşı (5 köy) olup, Gümüşhane'nin kuzeyinde Pontosça konuşan nüfus bu dili geçtiğimiz yüzyıl içinde unutmuştur **. Pontosça, Yunanca'nın bir lehçesi olup, bu dilin ölü Kapadokya lehçesiyle ilişkili olduğu sanılır.
SÖZLÜKÇE
| LAZCA GÜRCÜCE HEMŞİNCE PONTOSÇA TÜRKÇE |
|
|
| 3'k'ari tzqali ç'ur nero su |
| xami dana fenak maşer bıçak |
| k'art'ofi k'art'ofili k'art'op'i kartopala patates |
| k'romi xaxvi, bolkvi sox kremid soğan |
| mamuli mamali aklar pentiko horoz |
| but'k'a, pavri potoli tır, mol filo yaprak |
| mçxuri tsxvari oçkar proğato koyun |
| oxorza kali genik iyneka kadın |
| k'oçi katsi mart anthropos adam |
| var ara çko yok yok |
| k'ai, vrosi k'argi, k'ay soy kalos iyi |
| uça şavi tux mavro siyah |
| mk'yapu, lip'arde t'ura, mk'ik'in libart, xiyap thepeko çakal |
| nana deda yema, mar mana anne |
| baba mami dat oçiri baba |
| bere şvili, balği dağa ğardel çocuk |
| ğormoti ğmerti astez theos tanrı |
| bozo, k'ulani gogo ka, axçke patsi kız |
| p'ap'uli babua, p'ap'a babi papuka dede |
| nca xe betsxi dentr ağ |
| 3'i3'ila tzarbi ots ofid, langona yılan |
| k'at'u k'at'a gadu kata kedi |
| coğori, layç'i dzağli şun şkilo köpek |
| ar erti mek ena bir |
| jur ori ergus dio iki |
| sum sami yerk triya üç |
| ot'xo ot'xi çörs tesera dört |
| do da u ce ve |
| daçxuri tsetsxli giyak apsomo ateş |
| kyona, te sinatle, şuk'i lus fos ışık |
| seri ğame kişer vradi gece |
| xe xel tef şer el |
| toli tvali açwil mat göz |
| mu ra inç nto ne |
| didi, morderi didi, uprosi metz trano büyük |
| nek'na k'ari tur porta kapı |
| toma tma maz mali saç |
| mç'ima tzvima çax vreksimo yağmur |
| ti, dudi tav kelox kefali baş, kafa |
| k'ibiri k'bili arga dont diş |
| murun3xi varsk'vlavi astağ astro yıldız |
| msk'va lamazi eront omorfos güzel |
| mjaçxa orşabati giyagi - pazar |
| p'arask'e p'araskevi upat - cuma |
| sabatoni şabati şapat - cumartesi |
| k'oma k'vamli, boli meral katsımpalo duman |
| ma me yes eğo ben |
| si şen tu esi sen |
| hem, him igi, im, isi an atos, ate, ato o |
| çku çve mek emis biz |
| tkva tkven tuk esis siz |
| hemtepe, hini igini,imat aner atin, ata onlar |
| ğali, abja ğele ked pod dere |
| gza gza compa dromo yol |
| da da kur adelfi kız kardeş |
| zuğa zğva dzov thalasa deniz |
| lazut'i simindi lazdi, lazut tsupad, lazut mısır |
| mjora mze aakag ilo güneş |
| mi vin vov pios kim |
| karmate tziskvili çağtsu xamalete değirmen |
| kçe tetri çermag aspro beyaz |
| skani şeni ku esena senin |
| n3a tsa, zetsa erginku urano gök |
| k'uçxe pexi otkin podar ayak |
| guri guli serd kardia yürek, kalp |
| tkvani tkveni tse tesas sizin |
| kiana kveqana aşxar kozmos dünya |
| op'ut'e sopeli kağ xoriyo köy |
| ndğa dğe ori imera gün |
| qurz'eni qurz'eni xavağ stafil üzüm |
| 3'ale dabla, tavkve dag panceka aşağı |
| ntxiri qanci gağ leftokar fındık |
| nez'i, k'ak'ali k'ak'ali, nigozi gagal karid ceviz |
| birapa simğera xağ trağodiya şarkı |
| k'inçi ç'it'i cincux puli kuş |
| ixi kari xov vrakos rüzgâr |
| kva kva kar petra taş |
| moxt'i, ela modi aye ela gel |
| nena ena liz ğlosa dil |
| nandid bebia momi kalomana nine, büyükannne |
| p'orom, miqvars haz genim ğapo seviyorum |
| maoropen, |
| malimben |
İSMAİL GÜNEY YILMAZ
