" Gzaçkuni, mendra, danâoni do çetini na-ren komişüuran. Mara genepe çkuni na-ren noderobaşi kulturate ham didi dulya na-matişanen komişüuran ..."
Skani Nena, ür3x.: 1,mas.: 2
Asimilasyoni, Lazepe Do Orûalaşi Üabğa
Ulus-devleûepeşi nogure, dobadonaşüunis na-ren üişla,meüûebi (doguroni,nwopula)... sûeri resmi üurumepeşi slogani-nöareri panopenişis ti na-maâirenan ki; ar nena, ar xaçüa, ar milleûi öada (eçkinu) ren. İslanda, Porûeüizi, Japonya,jur Üorea sûeri a xeşi üiûepe na var gologalasen şuüu mwiüa oüonûaleri na va ren dobadona ren kianas; e do hişeni oüonûaleri na-ren dobadonapeşi hegemoni, mancemuşi na-ren leûapes "mowüvinu"te iyas, zulumite iyas; vana jur metodi ti arto oxmarute iyas, öüvadoökva minobapeş - ji asimilasyoni ôoliûiüa oxenuş mecburi ren . Ulus-devleûepes, ulusişi nana-meteryalimuşi na-iyasen milleûis, öüva milletepeşan na-mulunpe ti oüonûalute, ham milleûepe, "nana parça"s mengapus içalişinen. Ham "mengapu"te (asimilasyoni ti Frenguli's "mengapu" manas mulun) ulusi-üodalas, milleûepe na-oüinûalasen enni beciûi xarci ti dini ren (1). İttihat Terakki'k (Artoba do Omodernu) ti Cumxuriyeûi'k ti, Muslimani milleûepe (xvala Kyurdepe "problemoni") Turkobaş potas na-gondinen deyine duşunes ; mara Turkuli oçinobaş tude gondunu mumçuni na var iâiren Xrisûiani milletepe do Yaxudipe, na-mişüuran metodepete (!) dobadona leûapeşan koûoçes (Msumexepe, Rumepe, Asuryanepe,Yaxudipe...). (2)
Asimilasyonuri Ôoliûiüapeşen Lazepes Na-Anöen 3ori: Çodala!
Hegemonepeşi ulusi-devleûi eçkinu dulyapenişan Lazepe ti, arti xalüepe şuüu wores. Handğa, na-psüudut oras m3xade iâiren ki, Lazuri xaçüa do oçinoba goysaüateri, Lazuri nena ti a jur jenerasyoni şuüale na-ğurasen nenape lisûes enni dudis ren . Muslimani na-ren xalüepeşi asimilasyoni meselemuşi şeni hak o Lazepe şeni a antiparantezi gonwala ma beciûi maâiren. Devleûişi Kyurdi ôoliûikamuşi asûi komişüuran; mara hişo iâiren ki, Kyurdi Problema'şi dido wuna-meçamule xali arti xalüepe na-âiraman oâlapuşi beciûoba üoçepeşi tolis na var iâiren a xalis golaktams. Mara, devleûik Lazepe (Arabepe şüala)asimilasyoni poliûiüapes ayri a svas dodums do Lazepes amwiüa ti "şüurnate" 3adums. Ham, handğaneri entxozepeşen ti (3), eveluri entxozepeşen ti (4) oxobowonamt. Hamuşi sebeôi, hegemonepeşi ülasiği munkyiri do "var osüedinapinu" 3adalamuşi va ren. Hişo orûuüo asûi, Lazepe şeni ham "xususi alaüa" udoöironi iyaserûu. Lazepeşi asimilasyonişa Cumxuriyeûişi iôûineri orapes xususi alaüa do İni Cengi şüule na-ciöen Lazuri üulturuli xareüeûiş oğis dido oras endolepe dodvalaşi jur sebeôi kuğun; maarani, Lazepe Turkia's dari a svas na-rûuüo ti a dixas "leûa-artobate" (Lazona) süuduran, ham devleûi şeni a paranoyas sebeôiyen. Majurani sebeôi ti, Lazuri xareüeûişi arti Muslimani xalüepeşi etno-kulturuli xareüetepeşüala üiyasi ôaû-na (helbeûe Kyurduli Xareüeûi ayri ren ) daha "politize" âirapamuşi ren (5). Niayeûis ham "var on deyine maâirale" do "var süudas deyine maçalişe" ôoliûiüa, Lazi xalüişi oçinobamuşi goysaüaûu, xaçüamuşi gverdi oğurinu do nenamuşi çodalaşi kyinaris komoğu.
Mu Maxenenan?
Nena do xaçüa ğura a xalüişi çodala na-ren şeni trajiği a vaüa ren helbeûe. A nena, xaçüa, oçinoba ğurun do hamu dodginu şeni a mcixi üoçişen öüva miti muti var ikums-na, xavi (ôeaûi) a mutxape ren. Lazuri nena do xaçüaşi ğura, kianaşi üulturuli mirasişen didi a gondinu, xalüişüuni şeni ti oncğore iyasen. Oûxo şilya wanaşen-doni kianas na-süudun mcveşi do madgite a nena do xaçüaşi ğuras unenoni 3adala, ôapu-benapeşüunis do na-virdit leûapes şuüu, dobadonaşüunis do kianaşüunis ti xavinoba iyasen. Hişo'n-na, mepçat xe xes do aroğarda ôaû dulyapeşüuni dido leba (yano) var iyaşa. Lazuri nena mo ğuras deyine na-niçen üabğas mxuci mepçat, arto viyat... Arto viyat... Mance; zalimepeşi xe3alak var, zerepeşi menceli na-orûasen öumanepe şeni!..
(1) Cumxuriyeûişi sekteri laiüoba retoriğimuşite tersi'rûuüo ti, İslami, Turkia's milleûi-üodalas dido na-ixmaren beciûi a mutxan.
(2) Baâi baâi Kyurdi, Ç'erüezi, Lazi sûeri Muslimani milleûepek ti, surguni ôoliûiüapeşi maduri iyes. 1938's Dersimişi Surguni do 80'peşan uüaçxe Kyurdepuna's na-ren cengis devleûişi mecburi didi sva goktalumuşi beciûi entxozepe'n.
(3) 1993’is Ogni'şi iôûineri üoro3xali DGM'şi üararite doüorobes. 2000's Mjora, iôûi Atina's xuüuüi-dixo, uüaçxe ti maüemeşi oçinganeyi a üararimuşite mteli dobadonas doüorobes. Ar öüva entxozi ti, faşisûi neşriyaûis Lazepeşi dulyape şeni na-gamulun anti-propagandişii do provakatifi amberepe do nöarape...
(4) "... na-ôaûen dulyapeşi enni beciûimuşi, xususiyeûite sinorepes na-süudun Lazepe dobadonaşi doloxes eöopinu do mteli xalüepe, so orûan-na orûan arte na-süuduran oôuûepenişi goşobğalu, ham na mumçini na va ren svalepes do xalepes enni üai do xampa oôuûepeşen coöalate oşis jurneçdovit nisôeûite Turki dodgalu do haminepes doguronepe oxenu, ôlaneri a şeülite hani goyturkinu ... " ixûimal'on ki, 1939-40 wanape oşüendas na-inöaren "CHP’şi Geneli Sekreterya'şa" yoxoni rapori. (Bulut, Faik, Kyurdi Problemas Çare Ogorupe, mas. 191, Ozan Neşriyaûi, Môoli, 1998. öüva a belge şeni 3dt. Lazuri Üazeta, Mustafa Kemali'şi Meğarute Muâiri Neşriyaûi Diyu. Mavi Defter, İnterneturi Svaruli.
Ulus-devleûepeşi nogure, dobadonaşüunis na-ren üişla,meüûebi (doguroni,nwopula)... sûeri resmi üurumepeşi slogani-nöareri panopenişis ti na-maâirenan ki; ar nena, ar xaçüa, ar milleûi öada (eçkinu) ren. İslanda, Porûeüizi, Japonya,jur Üorea sûeri a xeşi üiûepe na var gologalasen şuüu mwiüa oüonûaleri na va ren dobadona ren kianas; e do hişeni oüonûaleri na-ren dobadonapeşi hegemoni, mancemuşi na-ren leûapes "mowüvinu"te iyas, zulumite iyas; vana jur metodi ti arto oxmarute iyas, öüvadoökva minobapeş - ji asimilasyoni ôoliûiüa oxenuş mecburi ren . Ulus-devleûepes, ulusişi nana-meteryalimuşi na-iyasen milleûis, öüva milletepeşan na-mulunpe ti oüonûalute, ham milleûepe, "nana parça"s mengapus içalişinen. Ham "mengapu"te (asimilasyoni ti Frenguli's "mengapu" manas mulun) ulusi-üodalas, milleûepe na-oüinûalasen enni beciûi xarci ti dini ren (1). İttihat Terakki'k (Artoba do Omodernu) ti Cumxuriyeûi'k ti, Muslimani milleûepe (xvala Kyurdepe "problemoni") Turkobaş potas na-gondinen deyine duşunes ; mara Turkuli oçinobaş tude gondunu mumçuni na var iâiren Xrisûiani milletepe do Yaxudipe, na-mişüuran metodepete (!) dobadona leûapeşan koûoçes (Msumexepe, Rumepe, Asuryanepe,Yaxudipe...). (2)
Asimilasyonuri Ôoliûiüapeşen Lazepes Na-Anöen 3ori: Çodala!
Hegemonepeşi ulusi-devleûi eçkinu dulyapenişan Lazepe ti, arti xalüepe şuüu wores. Handğa, na-psüudut oras m3xade iâiren ki, Lazuri xaçüa do oçinoba goysaüateri, Lazuri nena ti a jur jenerasyoni şuüale na-ğurasen nenape lisûes enni dudis ren . Muslimani na-ren xalüepeşi asimilasyoni meselemuşi şeni hak o Lazepe şeni a antiparantezi gonwala ma beciûi maâiren. Devleûişi Kyurdi ôoliûikamuşi asûi komişüuran; mara hişo iâiren ki, Kyurdi Problema'şi dido wuna-meçamule xali arti xalüepe na-âiraman oâlapuşi beciûoba üoçepeşi tolis na var iâiren a xalis golaktams. Mara, devleûik Lazepe (Arabepe şüala)asimilasyoni poliûiüapes ayri a svas dodums do Lazepes amwiüa ti "şüurnate" 3adums. Ham, handğaneri entxozepeşen ti (3), eveluri entxozepeşen ti (4) oxobowonamt. Hamuşi sebeôi, hegemonepeşi ülasiği munkyiri do "var osüedinapinu" 3adalamuşi va ren. Hişo orûuüo asûi, Lazepe şeni ham "xususi alaüa" udoöironi iyaserûu. Lazepeşi asimilasyonişa Cumxuriyeûişi iôûineri orapes xususi alaüa do İni Cengi şüule na-ciöen Lazuri üulturuli xareüeûiş oğis dido oras endolepe dodvalaşi jur sebeôi kuğun; maarani, Lazepe Turkia's dari a svas na-rûuüo ti a dixas "leûa-artobate" (Lazona) süuduran, ham devleûi şeni a paranoyas sebeôiyen. Majurani sebeôi ti, Lazuri xareüeûişi arti Muslimani xalüepeşi etno-kulturuli xareüetepeşüala üiyasi ôaû-na (helbeûe Kyurduli Xareüeûi ayri ren ) daha "politize" âirapamuşi ren (5). Niayeûis ham "var on deyine maâirale" do "var süudas deyine maçalişe" ôoliûiüa, Lazi xalüişi oçinobamuşi goysaüaûu, xaçüamuşi gverdi oğurinu do nenamuşi çodalaşi kyinaris komoğu.
Mu Maxenenan?
Nena do xaçüa ğura a xalüişi çodala na-ren şeni trajiği a vaüa ren helbeûe. A nena, xaçüa, oçinoba ğurun do hamu dodginu şeni a mcixi üoçişen öüva miti muti var ikums-na, xavi (ôeaûi) a mutxape ren. Lazuri nena do xaçüaşi ğura, kianaşi üulturuli mirasişen didi a gondinu, xalüişüuni şeni ti oncğore iyasen. Oûxo şilya wanaşen-doni kianas na-süudun mcveşi do madgite a nena do xaçüaşi ğuras unenoni 3adala, ôapu-benapeşüunis do na-virdit leûapes şuüu, dobadonaşüunis do kianaşüunis ti xavinoba iyasen. Hişo'n-na, mepçat xe xes do aroğarda ôaû dulyapeşüuni dido leba (yano) var iyaşa. Lazuri nena mo ğuras deyine na-niçen üabğas mxuci mepçat, arto viyat... Arto viyat... Mance; zalimepeşi xe3alak var, zerepeşi menceli na-orûasen öumanepe şeni!..
(1) Cumxuriyeûişi sekteri laiüoba retoriğimuşite tersi'rûuüo ti, İslami, Turkia's milleûi-üodalas dido na-ixmaren beciûi a mutxan.
(2) Baâi baâi Kyurdi, Ç'erüezi, Lazi sûeri Muslimani milleûepek ti, surguni ôoliûiüapeşi maduri iyes. 1938's Dersimişi Surguni do 80'peşan uüaçxe Kyurdepuna's na-ren cengis devleûişi mecburi didi sva goktalumuşi beciûi entxozepe'n.
(3) 1993’is Ogni'şi iôûineri üoro3xali DGM'şi üararite doüorobes. 2000's Mjora, iôûi Atina's xuüuüi-dixo, uüaçxe ti maüemeşi oçinganeyi a üararimuşite mteli dobadonas doüorobes. Ar öüva entxozi ti, faşisûi neşriyaûis Lazepeşi dulyape şeni na-gamulun anti-propagandişii do provakatifi amberepe do nöarape...
(4) "... na-ôaûen dulyapeşi enni beciûimuşi, xususiyeûite sinorepes na-süudun Lazepe dobadonaşi doloxes eöopinu do mteli xalüepe, so orûan-na orûan arte na-süuduran oôuûepenişi goşobğalu, ham na mumçini na va ren svalepes do xalepes enni üai do xampa oôuûepeşen coöalate oşis jurneçdovit nisôeûite Turki dodgalu do haminepes doguronepe oxenu, ôlaneri a şeülite hani goyturkinu ... " ixûimal'on ki, 1939-40 wanape oşüendas na-inöaren "CHP’şi Geneli Sekreterya'şa" yoxoni rapori. (Bulut, Faik, Kyurdi Problemas Çare Ogorupe, mas. 191, Ozan Neşriyaûi, Môoli, 1998. öüva a belge şeni 3dt. Lazuri Üazeta, Mustafa Kemali'şi Meğarute Muâiri Neşriyaûi Diyu. Mavi Defter, İnterneturi Svaruli.
http://www.mavidefter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=360:laz-gazetesi-mustafa-kemal-imzasyla-muzr-neriyat-olarak-kabul-edildi&catid=69:otekitarih&Itemid=101 (29 Maisi 2009's iâiru)
(5) Ham oâiru şeni Lazuri yayinepes (svaruli, web siûe) do Kortuli, Ç'erüezuli yayinepes oüozumoni a golayonu dubağun.
Noûi : Nöara şeni a itirafi, beki ti asimilasyoni ôoliûiüapeten Lazepe şeni na-iyen xavinobape haüu onöarute oâiûuten daha feidoni oâiûinu iyasen. Ham nöara iôûi Turkuli nenate ônöari, uüaçxe Lazuri nenas golavokti. Lazuri nena Turkuli'şen uüule, a vorsi na-deviguri şeni haşo gumâe a nöara Lazuri oduşunute onöaru, şüimi şeni opşa mumçini var on!
(5) Ham oâiru şeni Lazuri yayinepes (svaruli, web siûe) do Kortuli, Ç'erüezuli yayinepes oüozumoni a golayonu dubağun.
Noûi : Nöara şeni a itirafi, beki ti asimilasyoni ôoliûiüapeten Lazepe şeni na-iyen xavinobape haüu onöarute oâiûuten daha feidoni oâiûinu iyasen. Ham nöara iôûi Turkuli nenate ônöari, uüaçxe Lazuri nenas golavokti. Lazuri nena Turkuli'şen uüule, a vorsi na-deviguri şeni haşo gumâe a nöara Lazuri oduşunute onöaru, şüimi şeni opşa mumçini var on!
"Yolumuzun zor, uzun ve dikenli olduğunun bilincindeyiz, ama genlerimizde bulunan imece kültürünü harekete geçirerek büyük işler başarabiliriz."
Skani Nena, sa: 1, sf: 3
Asimilasyon, Lazlar Ve Var Oluş Mücadelesi
Ulus-devlet anayışlarının hedefi, ülkemizdeki kışla, okul... gibi resmî kurumlardaki sloganlı panolarda da özetlenmiş olduğu üzere; tek dil, tek kültür, tek millet yaratmaktır. İzlanda, Portekiz, Japonya ve iki Kore gibi bir elin parmaklarını geçmeyecek denli çok az sayıda "katışıksız" sayılabilecek ülke olduğuna göre, hedefi ulus-devlet olarak koymuş olan egemen güç, hâkim olduğu topraklarda "barışçıl" olsun, şiddet yanlısı olsun; ya da her iki metod melez bir şekilde olsun, farklı kimlikler üzerinde asimilasyon politikası uygulamak zorundadır. Ulus-devletin ulusunun ana materyalini oluşturacak olan millete, değişik kökenlerden gelen milletler de katıştırılarak, bunlar "ana unsur"a benzetilmeye çalışılır. Bu "benzetme" (asimilasyon da Fransızca'da benzetme anlamına gelir) yoluyla ulus inşaasında milletleri kaynaştıracak en önemli harç da kuşkusuz dindir (1). İttihat Terakki de Cumhuriyet de, Müslüman olan toplulukları (yalnız Kürtler epeyce "sorunlu" olmak üzere) Türklük potasında eritilebilir görmüşlerdir. Bu kimlik şemsiyesi altında özümsenmesi mümkün görülmeyen gayr-ı Müslim topluluklarsa, bilindik yöntemlerle (!) ülke topraklarından sökülüp atılmışlardır (Ermeniler, Rumlar, Asurîler, Yahudiler...). (2)
Asimilasyon Politikaları ve Lazlar'ın Payına Düşen: Yok Oluş!
Egemenlerin ulus-devlet yaratma faaliyetlerinin olumsuz sonuçlarından Lazlar da diğer halklar kadar nasiplerini almışlardır. Bugün gelinen noktada, açıkça görülüyor ki, Laz kültürü ve kimliği korkunç bir erozyonla karşı karşıya kalmış, Laz dili artık bir kaç kuşak sonra konuşulmaması kuvvetle muhtemel diller arasında en baş sıralarda sayılmaya başlanmıştır. Müslüman olan halkların asimilasyonları konusunda Lazlar içi bir antiparantez açmak gerek zannımca.Devletin Kürt politikası zaten mâlum, ama görünen o ki, Kürt Sorunu'nun yakıcılığı sebebiyle diğer halklara uygulanan baskılar önemsizleşip, görünmezleşiyor. Hâlbuki Lazlar, devletin asimilasyon konusunda (Araplar'la birlikte) çokça önemsediği ve sürekli şüpheyle baktığı bir topluluk olmuş yıllar boyu. Bunun hem günümüzden (3); hem de geçmişten (4) örnekler sunarak rahatlıkla söylenebileceğini düşünüyorum . Söz konusu "özel ilgi"nin sebebiyse, elbette tek başına egemenlerin klasik inkârcı ve yok edici anlayışı değil. Zaten bu böyle olsaydı, Lazlar'a karşı devlette var olduğunu iddia ettiğimiz "özel ilgi" hayli gereksiz olacaktı. Lazlar'ın asimilasyonuna Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde özel ilgi gösterilmesinin ve Soğuk Savaş sonrası dönemde ortaya çıkan Laz kültür hareketinin çalışmalarına çoğu kez ket vurulmasının iki önemli sebebi varmış gibi geliyor bana. Bunlardan birincisi, Lazlar'ın Türkiye'de dar bir bölgede sıkışmış bir şekilde de olsa bir "toprak birliği"ne (Lazona) sahip olmasının yarattığı gereksiz paranoya. İkinci sebepse, Laz hareketinin (elbette Kürt hareketi dışındaki) Müslüman toplulukların etnik-kültürel hareketlerine kıyasla daha "politize" bir hareket görünümü arz etmesi (5). En nihayetinde üzerinde durduğumuz bu yok saymacı ve yok edici anlayış, Laz halkının kimliğini iğdiş etmiş, kültürünü aşındırmış ve dilini sonunda yok olmanın eşiğine getirmiştir.
Ne Yapabiliriz?
Dil ve kültür ölümü bir halkın yok oluşu anlamına geldiğine göre bunun trajik bir son olduğu sugötürmez bir gerçek. Bir dil, kimlik, kültür yok oluyorsa ve buna karşın, bir avuç insanın cılız sesi dışında ses çıkarılmıyorsa, ortada yanlış giden bir şeyler var demektir. Lazca ve Laz kültürünün ölümü, evrensel kültür mirasının büyük bir kaybı, halkımızın da utancı anlamına gelecektir. Dört bin yıldır varlığını sürdüren kadim ve direngen bir dilin, kültürün yok oluşunu sessizce izlemek, atalarımıza ve büyüdüğümüz topraklara olduğu kadar, ülkemize ve dünyamıza da kötülük olacaktır. Öyleyse el ele verip, birlikte hareket ederek, iş işten geçmeden işe koyulmalıyız. Lazca'nın yok olmasına karşı mücadeleye omuz vermeliyiz, birlik olmalıyız... Birlik olmalıyız... Hâkimin ezenlerin iktidarının değil, ezilenlerin kudretinin olduğu bir gelecek için!..
(1) Cumhuriyet'in katı lâiklik söylemine karşın, İslâm, Türkiye'de ulus inşaasında sık kullanılan, önemli bir enstrümandır.
(2) Zaman zaman Kürt, Çerkes, Laz gibi Müslüman topluluklar da sürgün politikalarının hedefi olmuşlardır. 1938 Dersim Sürgünü ve 80'lerden sonra Kürt bölgesindeki çatışmalar sebebiyle bölge halkının önemli bir kesiminin devletçe zorunlu iskâna tâbi tutulması bunların en önemlileridir.
(3) 1993 yılında Ogni dergisinin ilk sayısının DGM kararıyla toplatılması. 2000'de Mjora dergisinin ilk sayısının önce Pazar'da keyfî olarak sonra da "dergi künyesine sahip olmadığı" gerekçesiyle mahkeme kararıyla tüm yurtta toplatılması. Ya da faşist yayın organlarında Lazlar'ın kültürel faaliyetleriyle ilgili sık sık anti-propagandif ve provakatif neşriyat yapılması örnek verilebilir.
(4) "... yapılacak şeylerin en mühimi, bilhassa hudutlarda bulunan Lazlar'ın içerilere alınması ve bütün bu kavimler nerede olurlarsa olsunlar bunların toplu olan köylerinin dağıtılması bunun mümkün olmadığı yerlerde ve hâllerde en verimli ve en zengin köylerden başlayarak buralara yüzde elli nispetle Türk yerleştirmek ve buralarda okullar tesis ederek plânlı bir şekilde bunları Türkleştirmek ... " muhtemelen 1939-40 seneleri arasında yazılan "CHP Genel Sekreterliği'ne" başlıklı rapor. (Bulut, Faik, Kürt Sorunu'nda Çözüm Arayışları, sf. 191, Ozan Yayıncılık, İstanbul, 1998) Konuyla ilgili başka bir örnek için bkz. Laz Gazetesi Mustafa Kemal'in İmzasıyla Muzır Neşriyattan Sayıldı, Mavi Defter İnternet Dergisi.
(http://www.mavidefter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=360:laz-gazetesi-mustafa-kemal-imzasyla-muzr-neriyat-olarak-kabul-edildi&catid=69:otekitarih&Itemid=101 (29 Mayıs 2009'da erişildi).
(5) Bu "daha politize olma" durumuyla ilgili, Laz yayınları (dergi, web sitesi vs.) ve Gürcü, Çerkes vs. yayınları arasında karşılaştırmalı bir okuma yararlı olacaktır.
Not: Yazıyla ilgili bir itirafta bulunmak, belki de asimilasyon politikalarının Lazlar üzerindeki olumsuz tesirleriyle ilgili bunca sözden daha etkili olacaktır. Bu yazı, önce Türkçe yazılıp, sonra Lazca'ya çevrilmiştir. Lazca'yı adamakıllı bir şekilde sonradan öğrenmiş olan yazar için, böyle uzunca sayılabilecek bir yazıyı doğrudan Lazca düşünüp yazmak maalesef neredeyse imkânsızdır!
(2) Zaman zaman Kürt, Çerkes, Laz gibi Müslüman topluluklar da sürgün politikalarının hedefi olmuşlardır. 1938 Dersim Sürgünü ve 80'lerden sonra Kürt bölgesindeki çatışmalar sebebiyle bölge halkının önemli bir kesiminin devletçe zorunlu iskâna tâbi tutulması bunların en önemlileridir.
(3) 1993 yılında Ogni dergisinin ilk sayısının DGM kararıyla toplatılması. 2000'de Mjora dergisinin ilk sayısının önce Pazar'da keyfî olarak sonra da "dergi künyesine sahip olmadığı" gerekçesiyle mahkeme kararıyla tüm yurtta toplatılması. Ya da faşist yayın organlarında Lazlar'ın kültürel faaliyetleriyle ilgili sık sık anti-propagandif ve provakatif neşriyat yapılması örnek verilebilir.
(4) "... yapılacak şeylerin en mühimi, bilhassa hudutlarda bulunan Lazlar'ın içerilere alınması ve bütün bu kavimler nerede olurlarsa olsunlar bunların toplu olan köylerinin dağıtılması bunun mümkün olmadığı yerlerde ve hâllerde en verimli ve en zengin köylerden başlayarak buralara yüzde elli nispetle Türk yerleştirmek ve buralarda okullar tesis ederek plânlı bir şekilde bunları Türkleştirmek ... " muhtemelen 1939-40 seneleri arasında yazılan "CHP Genel Sekreterliği'ne" başlıklı rapor. (Bulut, Faik, Kürt Sorunu'nda Çözüm Arayışları, sf. 191, Ozan Yayıncılık, İstanbul, 1998) Konuyla ilgili başka bir örnek için bkz. Laz Gazetesi Mustafa Kemal'in İmzasıyla Muzır Neşriyattan Sayıldı, Mavi Defter İnternet Dergisi.
(http://www.mavidefter.org/index.php?option=com_content&view=article&id=360:laz-gazetesi-mustafa-kemal-imzasyla-muzr-neriyat-olarak-kabul-edildi&catid=69:otekitarih&Itemid=101 (29 Mayıs 2009'da erişildi).
(5) Bu "daha politize olma" durumuyla ilgili, Laz yayınları (dergi, web sitesi vs.) ve Gürcü, Çerkes vs. yayınları arasında karşılaştırmalı bir okuma yararlı olacaktır.
Not: Yazıyla ilgili bir itirafta bulunmak, belki de asimilasyon politikalarının Lazlar üzerindeki olumsuz tesirleriyle ilgili bunca sözden daha etkili olacaktır. Bu yazı, önce Türkçe yazılıp, sonra Lazca'ya çevrilmiştir. Lazca'yı adamakıllı bir şekilde sonradan öğrenmiş olan yazar için, böyle uzunca sayılabilecek bir yazıyı doğrudan Lazca düşünüp yazmak maalesef neredeyse imkânsızdır!
İSMAİL GÜNEY YILMAZ
