Ağani nöarala nenape şeni telifi eserepeş-şüala, öüva nenapeşan materyalepe ti goktalu dido beciûi a dulya ren. Goktalu ûüvasis nosis iôûi na-mulunpeşen armuşi ti Gyulva möaralobaşi didi eserepe renan. Tudes na-ren hekaye, çinoberi Frenguli möarale Guy de Maupassanûi'şi, kianaşi intikami hekayepeşi oşüendaş enni jindorepeşan na-iüoro3xen "Di3xiriş-Dava" yoxoni hekayemuşi ren. Ham, xepeşan na-momalen şuüu oxenus na-viçalişi goktalu, hişo mevoşonam ki hamu sûeri oçalişupes misali orûas do husinder-şüule na-iyasen daha vorsi dulyape Lazuri nenaşi manceli owiras, nodgitamuşis nodgita üaûas...
Di3xiriş-Dava
Paolo Saverini'şi duli oxorâamuşi, Bonifacio'ş cixas wulu do meoxveri a oxoris biöimuşi-şüala xvala süudurûu. Germaşi woxleni a svamuşi jis na-ren, amwiüati zuğaşi jin na-üowoberi na-iâiren ham noğa, wungi anöalepunapete (didikvalepunapete) pşeri rubaşi jilendo Sardunya'şi dabali zuğaôicis 3adurûu.
Tudenepes, meleni üales ndivi a ğorma na-goşinapams mağala a zuğaôici, noğaşi iri üale na-goüorums a limani sûeri ixmaren do İtalya vana Sardunya'şi wulu mançxome teknepe do üaûa vitoxut ndğas ar Ajaccio's seferi na-ikums mcveşi uşureli ôaôuri jur mağala anöapeşi oşüendaşen gumâe a golvaşen-şüule öalaüişi (adaşi) moöüa oxorepes alerûu.
Germaşi oktepeşi jin na-ren oxori ôuncepe (kyumepe), kçe izepe sûeri iâirenûu. Anöapunapes üowoberi sûeri na-elaâin do mûuri üinçepeşi obğepe na-goşinapamsoxorepe, mşüurina na-meçams do üaravepes na var anvaleran ham rubas 3adurûu. Zuğa do ağani ağani mtipete na-ipşen zuğaôici udogute na-ceçams ixik,rubas amulun do zuğaôici xvaûumûu. Zifosepe xuûoleri na-eyulun anöapunapeşi uça wungi üunwulepes na-eüvaborgen jvaleri popocepeşi izepe, warişi jis na-inçirs öirderi bezi ôinûolapes numgurûu. Ham mağala zuğaôicişi kyinaris duli oxorâa Saverini'şi oxori, ham mûuri do guri-wuna na-meçams n3a borias 3adurûu.
Timandiloni Saverini, biöimuşi Antoine do gumâe, serûi tomalyari, çobani-layöişen (coğorişi) mçxu ülenüle âura layöpemuşi Sémillante-şüala ham oxoris süudurûu.Antoine'k, ham layöi-şüala avis ulurûu. A limci, Antoine Saverini'k, Nicolas Ravolati-şüala oüiyilu (oüoüidu, oüobalu) do ham oüiyelas xami darbete ğuru. Ravolati, daha him seris Sardunya's imûu. Gzaşen na-golulunpek biöimuşişi ğurerimuşi komoyonesis dida nana, çkar var ibgaru; mara gumâe gumâe biöimuşişi uşureli xuras 3adu do hişo dguteri dosüudu. Uüaçxe, ncğimoşeri xepemuşite ğureri xura dosvalu do biöimuşişi intikami na-oöopinu şeni sozi meçu.
Miti yaninemuşis orûas dei va goru ti. Na-üiyams layöimuşi do biöimuşişi ğurerite oxorimuşis süudu. Süindinak (xayvanik), üudelimuşi polomuşişi (ûriüimuşişi) oşüendas öiöolu do oncireşi kyinaris, timuşi mancemuşis mondriüeri, ôanda üiyamûu. A ora-şuüale layöik aşüva var iüanerûu. Dida nanak ti, uşureli xuras elam3keri, ğureri seyiri ikums do mçxu do uneneli çilambrepete ibgarûu.
Ağnemordale üoçik, üaôeûimuşi öirderi yunli üaôoûimuşite (öeüeûi), üaôula-ji ncirs sûeri iâirenûu. İri svamuşi di3xirite pşeri'ûu. Mudaale oxenu şeni öirderi na-ren porçamuşis, yeleğimuşis, müule âiüvamuşis, xarayi (ôici) do xepemuşis di3xiri orûu. Di3xiri beltepe, pimpili do tomamuşişi doloxe nüali diyu dorûu.
Dida nanak, biöimuşite oxaôarus (osinapus, olaüirdus, oğarğalus) kocoöu (kogeöüu). Nenaşi şxuminite layöi, oüiyinu naşüvu.
- İdi, idi bereşüimi, intikamisüani eôöoôare ürima biöişüimi. İnciri, raaûi inciri. İntikamisüani eôöoôare ma dogaguren i? Nanasüani sozi mekçams.
Kogişüun, nanasüani ôanda sozimuşis on ! Dida oxorâak, tamo tamo moindriüu do ini leşüepemuşite (çabrepemuşite) ğureri leşüepe kogvaxelu (nacundu).
Him oras, layöik omwuminus kocoöu. Monotoni do wvini na-meçams a omwuminu. Timandiloni Saverini do layöik, öumanişa hik hişo dosüudes-do'n. Antoine'ş-
şüule mu a cuma, mu ti xolosi (yaüinni) a natase (mzaxali,eüraba) süudu dorûu. Di3xiri-dava şeni komoli var orûu. Di3xiri-davas na-noâmurs a dida nanamuşi'rûu.Timandiloni Saverini'k, rubaşi moleni zuğaôicis, öumanişen limcişa kçe a ûimbis 3adurûu. Ham, opşa xolosişen na-iseyir'en Korsikanuri xayduûepeşi siğinağiLongosardo yoxoni wulu a Sardunya oôute'rûu. Xayduûepek, dobadonapenişi meleni zuğaôicis na-ren ham oôuûes xvala xvala süudurûes do goktalu şeni
munasiôi ar ora çumerûes. Dida nanak vorsi (üai) kuşüurûu ki, Nicolas Ravolati'k him oôuûes süudurûu.
Ndğa içodaşa, xvala xvala otoleşi (pencereşi) yanines kelaxedu. İntikami oöoôinuş onoâmute meleni oôuûes 3adurûu. Miti var uyonurûu, ğuras haüu xolosi do umenceloni orûu do muöo intikami eöoôaseûu? Mara sozi meçu dorûu, biöimuşişi ğurerimuşişi şeni purçina (yemini) meçu dorûu. Purçina var goöondraserûu, mu ti iyondraserûu (öeşaserûu). Serepes aşüva var ncirs, raaûi var iyen,ôaôseri var iyerûu. Ôanda a çare iduşunamûu. Üuçxepemuşişitudes na-incirs layöi ti, baâi baâi timuşi ezdams mendralepes üiyamûu. Layöik, mancemuşi ğuruşen-doni, muöo him uyoxams sûeri, ôoûe na teselli va na-aâiren süindina goimuşite ôoûe na var cinâiren a şina şinaxums sûeri, haşo ôanda üiyamûu.
A seri, Sémillante xolo omwüuminus coöusis, arşvacis dida oxorâaşi nosis mûuri do mşüurna na-meçams a intikami fikiri komoxûu. Öumanişa ham iduşunu. Uüaçxe ndğaşi moöüa çonapete (te,tena) eyselu do eülesias idu. Dixas ndriüeri Ğormoti's ixvamu; biöimuşişi intikami şeni dida xuramuşis manceli, meşvelu do desûeği şeni oôalaüaru.
Uüaçxe oxoris goiktu. Oxorişi avlas, ğormaşen na-diûiüen warepe şeni mcveşi, tude gamaleri a fiçi orûu. Fiçi irginu, doloxes na-uğunpe kogamaxvu, kva do masarepete (basa,ôalo) a vorsi leûas kodoxunu. Uüaçxe ti Sémillante ham omöüeşes (yuvas) doloxe zincirite konunüoru do oxoris mendaxûu. Dida oxorâak, aşüva odamuşis var dogutun do ôanda igzas, Sardunya'şi zuğaôicis 3adurûu, tolimuşi ôoûe var üowuğamûu. Biöimuşişi meşiru (maqvilari,üatili) üoôelakhik orûu. Layöi, mteli ndğa, mteli seri gamaüiyu. Kçini oxorâak, öumani diyusis layöis a xica (çanaği) wari nuğu, mara mu cari, mu ti öüva a oşüomale var meçu. Ndğa haşo kogolaxûu. Nöineri layöi incirûu. A ndğa-şuüale, tolepemuşi çxanûeri, tomalepemuşi an3xili (danâi) sûeri diyu dorûu. zincirimuşi eyusûuneli sûeri winwumûu. Dida oxorâak xolo oşüomale muti var meçu. Ujden na-ilaxen süindinak, şüideri sûeri a nenate lalumûu. Seri haşo kogolaxûu.
Timandiloni Saverini'k, dotanusis martemuşis (manâagere,üomşi) igzalu do jur marça nçala goru. Mcveşi orapes üoçimuşi na-dolonkunamûu pşeyepe kogamiğu do doloxemuşi nçalate upşu do a üorüuluği duxenu. Sémillante'şi omöüeşeşi oğis, dixas a biga kododu do üorüuluği himuşi jin konunüoru do üumaşi ôinûolapeşen ar tane ti dudi woôxu. Layöik goişaşeri, ham nçalaşen üoçis 3adums, ucareli orûuüo ti nena var ikumûu. Dida oxorâak, üasaôis idu do gumâe a parça ğecişi sucuği iindru. Oxoris goiktusis,avlas,layöişi omöüeşişi yanines daçxuri ogzu do xorwi doûiğanu. Goişaşeri Sémillante'k uüaôams mowuüaôams do üomamuşi çxindimuşişa na-mulun xorwis 3adums, ôicimuşişen popocepe xvalumûu. Saverini nanak, uüaçxe ham üomamuşi-jis xorwi muöo nçala üoçişi doloxe mo3onasere sûeri üorüuluğişi alis konunüoru. Dulyamuşi diçodusis, layöişi zencirepe ciwu. Süindinak, mşüurina na-meçams a oüaôute üorüuluğişi alis nanöişu do üuçxepemuşi mxucepemuşis gomxaneri üorüuluğişi ali opeleüus coöu. Layöik, ôicis a xorwi parçate irginen do uüaçxe xolo ayni soyi mowuüaôamûu. Süindinak, üibrimuşite üorüuluğişi xarayi xarums, alimuşi gopeleüumûu.
Kçini oxorâak, misa do üuüumela, layöi seyir'ikumûu, tolepemuşişi doloxe çxanûu. Uüaçxe layöi xolo âenciris meüoru. Süindina xolo jur ndğa ucareli naşüvu do ham mutxaperi coginus xolo coöu. Timandiloni Saverini'k, sum tuta layöi ham soyi üabğas, oşüomalemuşi üibrepemuşişi mecalite eöoôinus coginu. Aşüva layöi âenciris var nunüoramûu mara didaşi a xe ovalute üorüuluğis atxoâerûu layöik. Dida oxorâak, layöi üorüuluğişi alis xorwi uşinaxute ti meüaôus do gopeleüus coginu. Uüaçxe ti oçukare (diara, xediye) deine, daçxuris ûiğaneri xorwi meçamûu süindinas. Sémillante'k, aşüva üorüuluği âiraşa odardalus (otirtinus) coöams, tolepemuşi mancemuşis guktamûu. Himu ti himus üiûimuşite işmari meçams, "Hayde !" deine sûvina sûeri a nenate gamaüiyamûu.
Saverini nanak, aşüva ora moxûu dei iduşunu do a mjaçxa öumanis, didi a guri oparpalute eülesias ixvamu do gyunaxi gamuğu. Oxoris goiktu do komoleburi pşeyepe moydu/dolokunu. Ham xalimuşite, ürima, ôeûeleüeri a badis numgurûu. Sardunyanuri a maçxomete pazarluği doyu. Himuk ti himu, layöimuşite rubaşi meleni üales menduyonu. Yaninemuşis a sucuği parça torumûu; Sémillante jur ndğaşen-doni ucareli'rûu. Dida oxorâak, ôanda ûurvamuşi süindinas işurapams do xuçete keyoxunas deine içalişamûu. Longosardo's komoxûes. Üorsiüanuri oxorâa, amwiüa topali igzarûu. A furuncis Nicolas Ravolati'şi oxori uüiûxes. Ravolati, mcveşi dulyamuşi marangozluğis coöu dorûu. Tuçanimuşis xvala xvala içalişamûu.
Dida oxorâa, neüna moyşoru do doloxes nena meçu :
- Öe Nicolas!
Üoçik üaôula-üale goiktu. Oxorâak layöi oxoşüvu do gamaüiyu :
- Hayde,hayde, gopeleüi him!
Layöik eyusûuneli sûeri nantxozu do üoçi alimuşişen oöoôu. Ravolati, xanöalepemuşi goinâdu do süindina oüonüoru,svas ingrinu. A jur saniye üuçxepe svas doûva3ute oğveliüu. Sémillante'k parça parça na-doyu xorwi na-oçxiüamûuşa Ravolati dodgiteri dosüudu. Neünapenişi woxle na-xeran jur malte vorsi şunûes ki,fuüara a dida, ülenüle a uça layöite igzalu do layöik na igzarûuşa mancemuşi himus uça a mutxa meçu. Saverini nanak, limcis oxorimuşis goiktu'don. Him seri dido msüva a nciris amaxûu.
(14 Guma 1883/ Guy de Maupassant)
KAN DAVASI
Dağın yamaçları üzerindeki ev kümeleri, beyaz lekeler halinde görünüyordu. Kayalıklara asılı gibi duran ve yabanî kuşların yuvalarını andıran evler, korku veren ve gemilerin geçmediği bu boğaza bakıyordu. Durmadan denizi ve yeni yeni otlara bürünen çıplak kıyıyı döven rüzgâr, boğaza dalar ve kıyıyı kemirirdi. Dalgaları delerek yükselen kayalıkların kapkara sivri uçlarına takılıp kalan solgun köpüklerin izleri, suyun üzerinde yüzen yırtık pırtık bez parçalarını andırırdı. Bu yüksek kıyının kenarında dul Bayan Saverini'nin evi, bu vahşi ve üzüntü verici ufka bakıyordu.
Bayan Saverini, oğlu Antoine ve uzun, sert tüylü, çoban köpeği irisi sıska dişi köpekleri Sémillante ile bu evde yaşıyordu. Antoine, bu köpekle ava çıkardı. Bir akşam, Antoine Saverini, kavgaya tutuştuğu Nicolas Ravolati tarafından bıçaklanarak öldürüldü. Ravolati, daha o gece Sardunya'ya kaçmıştı bile. Yoldan geçenler oğlunun cesedini getirdiğinde yaşlı ana, hiç ağlamadı; ama uzun uzun oğlunun cansız bedenine bakarak, öylece hareketsiz kaldı. Sonra, derisi kırışmış elleriyle ölüyü okşadı ve oğlunun öcünü alacağına söz verdi. Hiç kimsenin kendisiyle birlikte kalmasını istemedi. Uluyan köpek ve oğlunun ölüsüyle eve kapandı. Hayvan, kuyruğunu bacaklarının arasına sıkıştırmış, yatağın ayakucunda, başını efendisine uzatarak, hiç durmadan uluyordu. Bir süre sonra köpek artık kımıldamaz oldu. Yaşlı ana ise, cansız bedenin üzerine eğilmiş, ölüyü seyrederek iri ve sessiz gözyaşlarıyla ağlıyordu. Genç adam, göğüs kısmı parçalanmış yünlü ceketiyle, sırtüstü uyuyor gibi görünüyordu. Her yeri kan içindeydi. İlk yardım yapılabilmesi için yırtılan gömleğinde, yeleğinde, kısa pantolonunda, yüz ve ellerinde kan vardı. Kan pıhtıları, sakalında, saçlarının içinde donmuştu.
Yaşlı ana, oğluyla konuşmaya başladı. Sesin gürültüsü üzerine köpek, ulumasını kesti.
- Git, git yavrum, öcün alınacak zavallı oğlum. Uyu, rahat uyu. Öcün alınacak, beni duyuyor musun? Annen söz veriyor. Bilirsin, annen hep sözünü tutar!
Yaşlı kadın, ağır ağır oğluna eğilerek soğuk dudaklarıyla ölü dudakları öptü. O sırada, köpek inildemeye başladı. Tekdüze ve yürek parçalayan uzun bir inilti çekti.
Bayan Saverini ve köpek, sabaha kadar orada öylece kaldılar. Antoine Saverini ertesi gün toprağa verildi ve bir daha Bonifacio'da ondan hiç söz edilmedi.
Antoine, geride ne erkek kardeş, ne yakın bir akraba bırakmıştı. Kan davası güdecek hiçbir erkek yoktu. Kan gütmeyi düşünen yalnızca yaşlı anasıydı. Bayan Saverini, boğazın karşı kıyısında, sabahtan akşama kadar beyaz bir noktaya bakıyordu. Bu, çok yakından izlenen Korsikalı haydutların sığındığı Longosardo adında küçük bir Sardunya köyüydü. Haydutlar, yurtlarının karşı kıyısında bulunan bu köyde yalnız başlarına yaşıyorlar ve geri dönmek için uygun zamanı orada bekliyorlardı Yaşlı ana, Nicolas Ravolati'nin de o köye sığındığından emindi.
Gün boyunca, tek başına pencerenin yanında oturdu. Öç almayı düşünerek karşıdaki köye bakıp duruyordu. Hiç kimsesi yokken, ölüme bu denli yakın ve güçsüzken nasıl öç alacaktı? Ama söz vermiş, oğlunun ölüsü üzerine yemin etmişti. Ne yeminini unutabilir, ne de bekleyebilirdi. Ne yapacaktı? Geceleri artık uyumuyor, rahat yüzü görmüyor, yüreği bir türlü yatışmak bilmiyordu. Boyuna çıkar bir yol arıyordu. Ayaklarının dibinde uyuyan köpek ise, ara sıra başını kaldırıyor uzaklara doğru uluyordu. Köpek, sahibinin ölümünden beri, sanki onu çağırırmışçasına, bir türlü avunmayan hayvan ruhu hiçbir şeyin silemeyeceği bir anıyı saklarmış gibi, böyle sık sık uluyordu.
Bir gece, Sémillante yeniden inildemeye başladığında, ansızın yaşlı kadının aklına vahşi ve yırtıcı bir öç alma düşüncesi geldi. Sabaha kadar bunu düşündü. Sonra, günün ilk ışıklarıyla birlikte kalkıp kiliseye gitti. Yerlere kapanarak Tanrı'nın huzurunda dua etti; oğlunun öcünü almak için yaşlı bedenine güç vermesi, kendisine yardım etmesi ve desteklemesi için yalvardı.
Sonra eve döndü. Evin avlusunda, oluktan damlayan suları toplamaya yarayan eski, dibi çıkmış bir fıçı vardı. Fıçıyı yere devirdi, içini boşalttı, taş ve kazıklarla toprağa iyice oturttu. Sonra da Sémillante'ı bu yuvanın içine zincirleyip eve döndü. Yaşlı kadın, artık odasında durmaksızın yürüyor, gözünü hiç ayırmadan Sardunya kıyısına bakıyordu. Oğlunun katili, o herif oradaydı. Köpek, bütün gün, bütün gece uludu. Yaşlı kadın, sabah olunca köpeğe bir çanak su götürdü, fakat ne ekmek, ne de başka bir yiyecek, hiçbir şey vermedi.
Gün böyle geçti. Bitkin düşen köpek uyuyordu. Ertesi gün, gözleri parlamış, tüyleri diken diken olmuştu. Zincirini çılgınca çekiştiriyordu.
Yaşlı kadın, yine yiyecek hiçbir şey vermedi. Gittikçe kudurganlaşan hayvan, boğuk bir sesle havlıyordu. Gece böylece geçti.
Bayan Saverini, sabah olunca komşusuna gitti ve kendisine iki demet saman vermesini istedi. Eskiden kocasının giydiği eski püskü elbiseleri çıkarttı ve içini samanla doldurarak bir korkuluk yaptı. Sémillante'ın yuvasının önüne yere bir sopa dikip korkuluğu onun üzerine bağladı ve çaput parçalarından korkuluğa bir de kafa yaptı.
Köpek, şaşkınlık içinde, bu samandan adama bakıyor, açlıktan kırılmasına rağmen sesini çıkartmıyordu. Yaşlı kadın, kasaba giderek uzun bir parça domuz sucuğu aldı. Eve dönünce, avluda, köpeğin yuvasının yanında ateş yakıp eti kızarttı. Şaşkına dönen Sémillante durmadan sıçrıyor, dumanı burnuna kadar gelen et parçasına gözlerini dikip ağzından köpükler saçıyordu.
Saverini ana, sonra bu dumanı tüten eti, sanki içine sokacakmış gibi, korkuluğun boynunun çevresine bağladı. İşi bitince, köpeğin zincirlerini çözdü. Hayvan, korkunç bir sıçramayla korkuluğun boynuna ulaştı ve ayaklarını omuzlarına dayayıp korkuluğun boğazını parçalamaya başladı. Köpek, ağzında bir et parçasıyla yere düşüyor, sonra yeniden sıçrıyor, sivri dişlerini korkuluğun boynuna geçirip birkaç parça daha et kopararak tekrar yere düşüyor ve sonra yine aynı şekilde sıçrıyordu. Hayvan, diş darbeleriyle korkuluğun yüzünü yırtıyor, boynunu parçalıyordu.
Yaşlı kadın, sessiz ve hareketsiz, köpeği izliyor, gözlerinin içi parlıyordu. Sonra köpeği yine zincirledi. Hayvanı yine iki gün aç bıraktı ve bu garip alıştırmaya yeniden başladı.
Bayan Saverini, üç ay boyunca köpeği bu tür mücadeleye, yiyeceğini dişlerinin gücüyle elde etmeye alıştırdı. Artık köpeği zincire bağlamıyordu ama onu bir el hareketiyle korkuluğa saldırtıyordu.
Yaşlı kadın, köpeği, korkuluğun boğazına et saklamadan da üzerine atılıp parçalamaya alıştırmıştı. Sonra da ödül olarak, ateşte pişirdiği eti veriyordu hayvana.
Sémillante, artık korkuluğu görür görmez titremeye başlıyor, gözlerini sahibine çeviriyordu. O da ona parmağıyla işaret verip, "Haydi!" diye ıslık gibi bir sesle bağırıyordu.
Saverini ana, artık vaktin geldiğini düşündü ve bir pazar sabahı, derin bir heyecan içinde kiliseye gidip dua etti ve günah çıkarttı. Eve dönüp erkek elbiseleri giydi. Bu haliyle, zavallı, hırpanî bir ihtiyara benziyordu. Sardunyalı bir balıkçıyla pazarlık etti. O da onu, köpeğiyle birlikte boğazın öbür yakasına geçirdi. Yanında taşıdığı torbada büyük bir sucuk parçası vardı; Sémillante iki gündür açtı. Yaşlı kadın, ikide bir torbayı koklatıp hayvanı kızdırıyordu. Longosardo'ya geldiler. Korsikalı kadın, hafifçe topallayarak yürüyordu. Bir fırıncıya Nicolas Ravolati'nin nerede oturduğunu sordu. Ravolati, eski işi marangozluğa başlamıştı. Dükkânında, tek başına çalışıyordu.
Yaşlı kadın, kapıyı iterek açtı ve içeriye seslendi:
- Hey! Nicolas!
Adam geriye döndü. Köpeğini serbest bırakan kadın haykırdı:
- Haydi, haydi, parçala, parçala onu!
Deliye dönen köpek, ileri doğru atıldı ve adamı boğazından yakaladı. Ravolati, kollarını uzatıp hayvana sarıldı, yere yuvarlandı. Birkaç saniye ayaklarını yere vurarak kıvrandı. Sémillante parça parça ettiği boyun etlerini eşelerken, Ravolati hareketsiz kaldı. Kapılarının önünde oturan iki komşu, yoksul bir ihtiyarın, cılız siyah bir köpekle çıkıp gittiğini ve köpeğin yürürken sahibinin verdiği esmer bir şeyi yediğini gördüklerini çok iyi hatırladılar.
Saverini ana, akşam evine dönmüştü. O gece sabaha kadar deliksiz bir uyku çekti.
(14 Ekim 1883 / Guy de Maupassant)
Goloktalu: İsmail Güney Yılmaz
