Pilargeti, Noxlamsu, Pi3xala, Amöise, Xunari, Sifati, Xocivati, Meüalisüirti, warişüa... Lazepek na-içineman svalepe ren iri...İro devleûişi üurumepes ar mutxa vikumûatşa na-voxmart, do na-u3xu na maeran, şüunda mendra na ren, gonktureri yoxope nişi na moxmarapaman Lazuri svayoxope...
İôûi noğapeşi yoxope guktures dorûu; Atina: "Pazar", Viwe: "Fındıklı" doyes dorûu... Megzas oôuûepeşi yoxopes orûu, wiğareri ar yoxo kuâires oôuûepe şüunis... Çai-dulya Lazonas amaxûusis onapeşi yoxopes konaûişes... Mara hamute-ti dulya var açodines dorûu helbeûe, 2007'işi didi üoşüaonus vogni ki, mecere şüuni oôuûeşi avlapes ti ar yoxo marçiles. Atina'şi Xunari oôuûeşi "waleni çoi"muşis "Câmî Mahallesi", "Jileni çoi"muşis solendo gvaşines-na "Çiçekören", "İndras”-ti mondo orijinali yoxo muşişa hişo haşo gvaşines do "İnce Mahallesi" kocodves!..
Saiçi, ôoûe iduşunit-i, ham jin-na xenpek, şüuni şilya do şilya waneri svayoxopes ağani Turkuli yoxope mo meçes ôiya? Moto haüu didi a devleûis, a svaşi şilya do şilya wanaşe doni na-ixmaren yoxomuşi okturu dvaöirs? Hanis öüva dulya var uğuran-i? Anayasas "Turkoba"şi termi şeni faşizani var do “İri etniüuri çinobape doloxe-muşis na-şinaxums, dobadona artoba ignapas” na iûunanpe, xalüişi isûorialuri ğirobapes moy acağineran do ille iri mutxa Turkuli oyapu do oâiru goruman? Do “Ma a Lazi vore viûur, haşo oûüvalu bgorum, çkvadoçkva "minoba" var domaöirs” -ma viduşunam-na, ham dobadonaşi dobadonari var viyer-i? Vana-ti çkva a üitxala; opuûe şüimişi vana noğa şüimişi yoxo Turkuli var iyaşa, him leûape dobadonaşi leûa var iyeni ôiya? Metu ucepes ôanda na naûva3en ham üiûxalepes helbûe daha ti üitxala maüateran; mara şüu aşüva cuğabepes cevoöat...
Lazuri Yoxope do Asimilasyonuri Problema
Ar xalüis, na-süudun leûapes ne meçu yoxope; him xalüişi musiüa, dan3epe, oşüomalepe, berepeşi obirupe, rituelepe-muşi sûeri, kulturuli kiana muşişi opşa beciûi elemenûepeşi ari ren. Xewalapek, ar dixaşi xalküi na oxmars yoxo muşi gukturaman-na, ham hini şeni m3udişi va ren. Ham aggresioni, arti asimilasyonuri noxmarepe şüala – xalüişi nena oğurinu, kultura "oragale" owirapute oşiru, hegemonuri xaçka didi owirapute xalüişi nanaşi kultura, him xalüişi tolis iüraxi oyapu do çkva… – oüonûalute, sisûemaûiüuri ar ôoliûiüaşa goikturen do gondinuşi ar silaxisûeri ixmaren. Muöoti nananenanişi var axmaren-i nena nişi pelaperi do metimoni var aâiran do goiöondrinanen, muöoti hegemoniüuri kulturaşi tudes, tinişişi kulturaşe mendra dosüudan do induranen, xolo ôapupe nişişe na-dosüudu svayoxope-ti var axmareni ham yoxope-ti iüraxi ayanene. Uüaçxe-ti hani gvaöondranen do ağani yoxope oxmarus caganen. E do ağnemordale Lazepeşi jenerasyonis na-maâirenan-ti yekten ham ren. Andğanerindğa iri mutxa muşite S.O.S'i na-meçams Lazuri nena, kultura do çinoba; sisûemaûiüuri ar asimilasyonuri ôoliûiüaşi tisya ren, Lazuri svayoxope okturuşi problemaûiüati ham mosüombuşi ôoliûiüaşi enni iôûineri do beciûi yağmepe muşişi ari ren.
Üaôiûalisûuri eüonomi-ôoliûiüa do kultura şüala na oüvanebu şoveni/rasisûi (ırkçı) ôoliûiüapeşi tisya na-ren Lazuri nena, kultura do çinobaşi oçuletinu, himuşi şuri eöopinu şeni na purçu ğedarepeşi giotinişa üowaçuletinu Lazepeşi, tanerepeşi do demoüraûepeşi enni beciûi vazife ren. Hak na viûurt mutxa, a xalüişi iri elemenûi muşite movaru, himu do himuşi isûoriuli donosüudepe do ğirobape muşi xaüiri owiramu, mtini ôûüvat-na him xalüişi oğurinu ren. A iduşunit; Xunaris Xunari, Pi3xalas Pi3xala, Jurxincis Jurxinci var maâiûeran-na hako udidaşi ar üoçinoburi ôroblema var ren-i? E do, hamuşeni Turkiyes na süudun do şüuniş üala ayni problemepe na nworums xalüepeşi berepe şüala nodereburot ar üabğas coöala domaöiran. Ham ğirobape mogondunas, moğuras ya do şüuninde na-mixires do "şüu" na-ren svayoxopeşi iade şeni nena gamaviğat. Nena dodvalu xoşi oâiramu ren, ham cinayeûi xoşi oâiramu ti na voret mutxa movaru na-ren komişüuran. Timuşi na moyvaramanpe şeni mu na iûuran Turkuli ar notkvamaşe mişkunan.
Montelepe şüunik, "xaramzade"-ya do mo elemişinamtan!
Öldürmek İçin Bir Araç : Yer İsimlerini Değiştirme
Pilargeti, Noxlamsu, Pi3xala, Amöise, Xunari, Sifati, Xocivati, Meüalisüirti, warişüa... Lazlar için son derece tanıdık isimler hepsi ... Hani devlet kurumlarındaki resmî işlemlerimizde hep bize çok uzak olan değiştirilmiş isimlerini kullanmak zorunda bırakıldığımız Lazca yer isimleri ... İlk elden kent isimlerini değiştirmişlerdi; Atina; "Pazar", Viwe; "Fındıklı" oluvermişti meselâ ... Sonra sıra köy isimlerine geldi, hepsine "itinayla" (!) birer isim buluverdiler ... Çay tarımının Lazona'ya girmesiyle de arazi isimlerimize el attılar ... Ama bununla da kalmamışlar tabiî, 2007 genel seçimlerinde öğrenmiş oldum ki,meğer bizim köylerin mahallelerine de birer isim uyduruvermişler ... Atina'nın Xunari köyünün "waleni çoi" (Aşağı Mahalle) mahallesi olmuş "Câmî Mahallesi", "Jileni Çoyi" (Yukarı Mahalle) nereden akıllarına gelmiş bilinmez "Çiçekören" oluvermiş, "İndra"ya da orijinal isminden hafiften bir çağrışım yapmış olacak ki "İnce Mahalle" deyivermişler !..
Sâhî, hiç düşündünüz mü, bu bizi yönetenler neden bizim binlerce yıllık yer isimlerimize Türkçe yeni isimler vermişler acaba ? Neden koskoca bir devlet, bir yerleşimin binlerce yıldan beri kullanılan ismini değiştirme gereği duyar ki ? Bunların başka işleri güçleri yok mudur ? Anayasadaki "Türklük" anlayışının faşizan değil de, tüm etnik kimlikleri kapsayıcı, vatandaşlık bağı mânâsında anlaşılması gerektiğini iddia edenler neden tarihî değerlerimize saldırma gereği duyarlar ve illâ da her şeyi Türk yapmak ve görmek isterler ? Yani ben bir Laz olarak, kendimi böyle hissedip, hiçbir başka "kimlik" arama gereği duymadan bu ülkenin vatandaşı olamaz mıyım ? Ya da başka bir soru; köyümün ya da ilçemin ismi Türkçeleştirilmeden o topraklar vatan toprağı olmuyor mu acaba ?.. Sürekli sağır kulaklara çarpan bu soruları çoğaltabiliriz elbette; ama biz artık cevaplara geçelim ...
Lazca Yer İsimleri ve Asimilasyon Sorunu
Bir halkın yaşadığı topraklara verdiği isimler, o halkın müziği, dansları, yemekleri, çocuk oyunları, gelenekleri gibi kendi kültür dünyasının çok önemli unsurlarından biridir. Egemenler, bir coğrafyanın hâlâ kullanılan isimlerini değiştiriyorlarsa eğer bu onlar açısından boşuna değildir. Bu saldırı, diğer asimilasyon araçlarıyla -dili yok etmek, kültürü "çağdışı" diye yaftalayıp aşındırmak, halkın kendi kimliğini o halkın gözünde değersizleştirmek ...- birleştirilip, sistemli bir politikaya dönüştürülür ve bir yok etme silâhı olarak kullanılır.İnsanlar nasıl ki kendi dillerini kullanamayınca o dili değersiz bulmaya başlayacaklarsa, nasıl ki egemen kültürün etkisi altında kendi kültürlerinden uzaklaşacaklarsa; aynı şekilde atalarından kalan yer isimlerinin kullanılmasında da karşılarına yasaklar çıkınca, bu isimlere karşı da o halkta bir soğuma meydana gelecektir. Zamanla da bu isimleri unutacaklar ve uydurulmuş yeni isimleri kullanmaya kendilerini alıştıracaklardır. Nitekim bugün Laz halkının genç nesillerinde gördüğümüz tam da budur. Bugün her şeyiyle S.O.S veren Laz dili, kültürü ve kimliği; sistemli bir asimilasyon politikasının kurbanıdır, Lazca yer isimlerinin değiştirilmesi meselesi de bu katliam politikasının birincil ve en önemli ayaklarından biridir.
Kapitalist ekonomipolitik ve kültürle birleşen şoven/ırkçı politikaların kurbanı olan Laz halkının dilini, kültürünü ve kimliğini kurtarmak, onu onun canını almak için and içmiş gaddarların giyotininin altından çekip almak Laz halkının ve aydınlarının, demokratlarının en önemli görevlerindendir. Burada bahsettiğimiz, bir halkın her şeyiyle yok sayılması,onun geçmişten bugüne taşıdığı değerlerin hâkir görülmesi, düpedüz o halkın katledilmesidir . Bir düşünün, Xunar'a Xunar; Pi3xala'ya Pi3xala, Jurxinci'ye Jurxinci diyemiyorsak, ortada büyük bir insanî sorun var demektir . İşte bu yüzden bizim Türkiye'de yaşayan ve aynı sıkıntıları yaşayan halkların evlâtları olarak kolektif bir mücadele örmemiz gerekli. Bizi biz yapan değerlerin yitip gitmemesi, bizden çalınan ve tam da "biz" olan değiştirilen yer isimlerinin iadesi için sesimizi yükseltmeliyiz. Susmanın onaylamak olduğu, bu cinayeti onaylamanın da aslını inkâr etmek olduğu aşikâr.Aslını inkâr edenlere de ne dendiğini güzel bir Türk atasözünden biliriz.
Torunlarımızca "haramzâde" olarak anılmamak dileğiyle!..
İSMAİL GÜNEY YILMAZ
Skani Nena, Sayı 3
