Eçi wanaşen dido ora oğune rûu sokağis, oxoris, duylas, üaûa sotis ozmonuşe geboöüi, solen moptit, sole bulurt, kultura do nena-çkuni naren Lazepe do Lazuri ham ora şakis muöo moxtu? Muöo skidu? Na-moxtasen oras muöo ivasen? Haya dido fara oöaruten oxowonapuşe biçalişidorûun.
Ekonomiği muşenipe do woxlenoras na-ivu asimilasyonişi muşenite handğa nena-çkuni do kultura-çkuni en3inuşi tehlike üala mele mole na-rûu bâiri şkule kultura do nena-çkuni şeni muntxanepe oxenu na-uüorşi inani ôi, dahati dido ewüomilus geboöüi. Ham ozmonas na-ren umçanepe-çkimi do megabrepe-çkimi bâirişi ewüomila do oropa-çkimis dahati manâinu. Mati kultura do nena-muşi na-oroman mteli Lazepe steri, ar muntxanepe ôaşi ozmonuten Lazi sitepeşi arm3ikas Lazuri oöarus kogeboöKi.
Na-minon; üaûa oras na-bzoôon steri Lazi kultura do nenaşi oskedinu ren. Lazuris na-ren diyalektişi çkvanobate na-ôöaripeşi arm3ikape Lazepeşi diopek üai var oxowonas ivenan. Haya heüonari beciti var ren, dido megabrepekti muşi diyalektiten öaruman.
Na-ioninen Lazepes ar kulturape nena-mutepeşi na-uğunan edo oskedinuşe oçalişu var ixenazna xolos orasti na-en3asen oxowonapams. Daha oğune çkar ewüomila na-var miğuûu nenaçkina, Edebiyati steri konupes amaxtimu (hawi xolo na-ubağun üonari çkinas var bore) Lazuri leksepe, âi3inanonepe, gonoşinape, gonogzalepe steri o’çaruten Lazuri ndğaluri oôaramituşi do meselişi nenaşen skidalaşi üaûa sotis na-ixmarinasen öareri nenaşi oxenuşe biçalişi. Ovu-muşi na-uüors steri dulyaşen na-geskidu ora-çkimişi didope ham nenaşe, nana nena-çkunis dobuûali. Kultura do nena-çkunis na-yowkernan üoçepe bâirişi bixeli imedoni bivi edo nenaşi konus ham ewüomila na-ubağun üonari na-var ren koxobowoni.
Mu ôaten do ivasen! Yado ozmonus kogeboöüi. Ho, ar mtini ren, nenaşi do kulturaşi enni üai oçinapu do ooropinuşi gzalepeşi ari muziği ren. Haya na-vu, megabrepe rûu, na-ikomanpeti renan. Gramerepe, nenapunape, leksi do meselepeşi suparapeti iöaru, svarape gamişkvinu, gamişkvinasenti. Lazepeşi tarixişe ewüomila svarapeti iöaru, iöarasenti. Uüorsnati Lazi na-var renpeşen çkina-moga ixenasenti.
Beciti gzalepeşen ariti Lazepes na-goiöüendinen Kultura do nena-mutepeşi ooropinu, goşinu, ewüomilapa oxenu ren. Hamuşeni kultura do nenaşi jin na-içalişams megabrepek ham konupe şeni dido titizi ar oçalişu oxenu uüornan. Ham kultura do nenaşi jin na-ixenen oçalişupe xvala Lazepe şeni var-do mteli üoçinobaşe meğira ar oçalişu na-ivasen steri mteli mtinepe na-meşaâin steri oxenoni ren.
Ham oraşi doloxe sitepes ôöarumûaşi mteli Lazi sitepeti p3adi. Derneğepe, vakifepeti p3adi. Diopek albonişi boncape kturoms, diopek bazi Lazi muzikaşi üoçepes mxuci meçams, diopek muşebura mtini na-renpe üoçepes, oxowonapuşe içalişams, diopek enni üai Lazi site çkun boret âoôons. İrixolok enni üai, enni isa çkun boret âoôonûaşi, isa do mtini na-ren oâiramu şeni kulturaşi oroperi maüitxalepek goişaşenan.
Yani irik çkva ar ûoüişi dudişen gyaünams do muşi üele winwoms. Ham oras na-iwinwen ar mutu çkar üele var alen. Haya, Kultura do nena-çkuni na-ren Lazi do Lazuri ren.
Mtiniti na-minonan Lazi kultura do nenan oskedinu renna, irixolok ar ûoüişi dudişen geünimuten çodina na-var uğun oraşa na-maskedinanoren mtinepeşe üele owinwoni boret. Çkimebura enni mtini haya ren. Kultura do nena-çkuni şeni ar mutu oxenoni renna zaten ar m3ika na-ren ham üoçepeşi arte oxonüanute oxenoni ren.
Haya üaûa oras na-ozmonumûi do na-minonûu ar mutu ren. Acaba xilafi biozmonami?
Nasıl Yapacağızda Olacak
Yirmi yıldan fazla zaman önce idi sokakta, evde, işte her yerde düşünmeye başladım, nereden geldik, nereye gidiyoruz. Kültür ve dilimiz olan Lazlar ve Lazca bu zamana kadar nasıl gelmiş? Nasıl yaşamış? Bu gün ne durumda? Gelecekte nasıl olacak? Bunu çok defa yazarak anlatmaya çalışmıştım.
Ekonomik nedenler ve geçmişte olan asimilasyonlar nedeni ile bu gün dilimiz ve kültürümüz yok olma tehlikesi ile karşı karşıya olduğunu görünce, kültür ve dilimiz için bir şeyler yapmam gerektiğine inandım, dahada çok ilgilenmeye başladım. Bu düşüncede olan büyüklerimi ve arkadaşlarımı görünce ilgim ve sevgim dahada arttı. Bende kültürünü ve dilini seven bütün Lazlar gibi bir şeyler yapayım düşüncesi ile Laz sitelerini bir kısmında Lazca yazmaya başladım. Amacım; her zaman söylediğim gibi Laz kültürünü ve dilini yaşatmaktır. Lazcada olan diyalekt farkından yazdıklarımın bir kısmını Lazların bazıları iyi anlamamış olabilirler. Bu okadar önemli değil, bazı arkadaşlarımda kendi Diyalektleri ile yazıyorlar.
Amaç Lazların bir kültürlerinin, dillerininin olduğunu, eğer yaşatmak için çalışılma yapılmazsa yakın zamanda yok olacağı anlatmaktır.
Daha önce hiç ilgimin olmadığı dilbilgisi, edebiyat gibi konulara girip (şimdi bile yeterli bilgiye sahip değilim) Lazca şiirler, fıkralar anılar, geziler gibi yazılarla Lazcayı günlük konuşma ve hikâye dilinden yaşamın her alanında kullanılan yazım diline uygulamaya çalıştım, olması gerektiği gibi işimden kalan zamanımın çoğunu bu dile, ana dilimize ayırdım. Kültür ve dilimizle ilgilenen insanları görünce sevindim, umutlandım ama dil konusunda bu ilginin yeterli olmadığını anladım.
Nasıl yapacağızda olacak! Diye düşünmeye başladım. Evet, bir gerçektir, dilin ve kültürün en iyi tanıtım ve sevdirmenin yollarından biri müziktir. Bunu yapan arkadaşlar vardı, yapanlarda var. Gramerler, sözlükler, şiir ve hikâye kitapları yazıldı, dergiler çıkartırldı, çıkartılacakta. Lazların tarihi ile İlgili kitaplar yazıldı, yazılacakta. Gerektiğinde Laz olmayanlardan yararlanılacakta.
Önemli yollardan biride Lazlara unutulmakta olan Kültür ve dillerini sevdirmek, hatırlatmak, ilgilenmelerini sağlamaktır. Bunun için kültür ve dil üzerine çalışan arkadaşların bu konu üzerine titiz bir çalışma yapmaları gerekmektedir.
Bu kültür, dilin üzerine yapılan çalışmalar yalnız Lazlar için değilde tüm insanlığa yönelik bir çalışma olacak şekilde tamamen gerçekleri içerecek şekilde yapılmalıdır.
Bu zaman içinde sitelerde yazarken bütün Laz sitelerini izledim. Dernekleri, vakıfları izledim. Kimileri alfabenin harflerini değiştiriyor, kimileri bazı Laz müzisyenlerini destekliyor, bazıları kendince doğru olanı insanlara anlatmaya çalışıyor, kimileri en iyi Laz sitesi biziz diyor. Herkes en iyisi, en doğrusu biziz derken, doğru ve gerçek olanı bulmak için kültür sevdalısı okurlar şaşırıyorlar.
Yani herkes ayrı bir ipin ucundan tutmuş, kendi yönüne çekiyor. Bu durumda çekilen şey bir yöne gidemez. Bu kültürümüz ve dilimiz olan Laz ve Lazcadır. Geçekten amaç Laz kültürünü ve dilini yaşatmaksa hepimiz bir ipin ucundan tutup sonsuzluğa kadar yaşatabileceğimiz doğrulara doğru çekmeliyiz. Bana göre tek gerçek budur. Kültür ve dilimiz için bir şeyler yapılacaksa, zaten fazla olamayan olan bu insanların birlikte hareketiyle olmalıdır.
Bu her zaman düşündüğüm ve istediğim bir şeydir. Acaba yanlışmı düşünüyorum?
3’anağani 2009 Lazona
Osman Şafak Büyüklü
