Arkeolojik bulgular, Yunan tüccarların, yerli halkla alışveriş yapmak için oluşturdukları geçici küçük pazar yerleri dışında, bölgede kalıcı ticaret kolonileri kurmalarının çok daha geç dönemlerde gerçekleştiğini göstermektedir. Geç bronz çağından sonraki zamanlarda da uzunca bir süre, coğrafi izolasyon nedeniyle, nispeten diğer kültürlerden kopuk bir tarih süreci yaşayan Kolha kültürü, oldukça geç sayılabilecek dönemlerde dışa açılmaya başlamıştır.
Pers imparatoru II.Kuruş'un MÖ. 546 yılında gerçekleştirdiği Lidya seferinden bahseden ve o dönemlerde yaşayan kralların sahip oldukları zenginliklere değinen Plinius, bu zengin krallar arasında Kolha ülkesinin Saulak isimli kralına da yer vermiştir;
Pers imparatoru II.Kuruş'un MÖ. 546 yılında gerçekleştirdiği Lidya seferinden bahseden ve o dönemlerde yaşayan kralların sahip oldukları zenginliklere değinen Plinius, bu zengin krallar arasında Kolha ülkesinin Saulak isimli kralına da yer vermiştir;
“Aietes’in soyundan gelen Kolkhis kralı Saulakes, Suani bölgesinde ve diğer bölgelerde sahip olduğu el değmemiş geniş arazilerde, büyük miktarlarda altın ve gümüş madeni elde etmişti. Onun krallığı ayrıca “Altın post” nedeniyle de meşhurdu.” (Naturalis Historia XXXIII. xv)8
Plinus’un aktardığı bu bilgi; Saulak isimli kralın, muhtemelen Kuruş döneminde ya da daha önceki çağlarda Kolha ülkesinde hüküm sürdüğü izlenimini vermektedir. Kolha sikkeleri konusunda önemli bir uzman olan G.F.Dundua da, Karadeniz’in kuzey sahillerinde bulunan Kolha menşeli sikkeler arasında, üzerinde kısmen okunabilen “Kral Sau…” şeklinde bir ibare içeren sikke örneğinin, kral Saulak dönemine ait olabileceğini ifade etmektedir.9
Arkeolojik bulgular da, Kolha ülkesinde merkezi bir devlet örgütlenmesinin, bu yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkmış olabileceğini göstermektedir. Muhtemelen, bu yıllarda güçlü bir krallık çatısı altında birleşen Kolha derebeylikleri, doğu komşuları olan güçlü İran Hahameniş imparatorluğunun sınırları dışında, bağımsız bir devlet olarak varlıklarını devam ettirmişler, ama aynı zamanda İranlılarla yakın ittifak ilişkileri içinde olmuşlardır.10 Aynı döneme tarihlenen eski bir Kolha sikkesinde, yerde uzanmış ve ağzı açık bir şekilde başını arkaya dönmüş olan bir arslan tasvir edilmiştir.11 Pers egemenliği dönemindeki Milet sikkeleri ile benzerlik gösteren bu örnekler, Kolha ülkesinin o yıllardaki ekonomik ve siyasi etkinliğiyle birlikte, aynı zamanda karşılıklı kültürel etkileşimlerini de yansıtmaktadır.12
Doğu Karadeniz sahillerinde ilk Yunan ticaret kolonilerinin kurulması da yine aynı döneme rastlamaktadır. Bölgedeki en önemli iki Yunan ticaret kolonisi, Trapezus ve Dioskuria, farklı yazılı kaynaklarda geçmişleri daha eskilere dayandırılsa da, gerçekte bu yüzyılda kurulmuşlardır. Dioskuria kenti civarında, bugünkü Krasny Mayak yakınlarında yapılan kazılarda elde edilen, Yunan yerleşimine dair en eski arkeolojik bulgular bu yüzyılın ortalarına aittir.13
MÖ.500’ler civarına tarihlendirilen bir Kolha sikkesi14
MÖ.500’lü yılların sonuna doğru yazıldığı tahmin edilen15, Hekataeus’un Periegeseis isimli coğrafya eserinde de, Kolha ülkesinden ve Kolhalılardan bahsedildiği bilinmektedir. Ancak, bu eserin günümüze ulaşabilen parçalarında, Doğu Karadeniz sahillerinde, o yıllarda var olduğu bilinen Trapezos kolonisi dışında, daha doğuda herhangi bir Yunan koloni yerleşiminden bahsedilmemektedir.16
MÖ.481 yılında Yunanistan seferine çıkan Pers kralı Hşayarşa’nın müttefiklerini sıralayan Herodot, bu sefere katılan bir Kolha birliğinden de söz eder. Ona göre Kolhalılar da, ağaçtan yapılmış miğferleri, ham deriden yapılmış küçük kalkanları, kısa mızrakları ve eğri kılıçları ile bu sefere katılan kavimler arasında yer almışlardır.17
MÖ.500’lerde Miletoslu Hekateus’un temsilî dünya tasviri.
MÖ.440’lı yıllarda yazıldığı tahmin edilen, ünlü ve bir o kadar da tartışmalı eserinde Herodot, verdiği önemli bilgilerin yanında, çelişkili yorumları ve hatalı bilgileri ile tarihçilerin işini oldukça zorlaştırmıştır.18 Bizzat görmediği halde, Kolha ülkesi ve Kolhalıların kökeni ile ilgili yorumlar da yapan Herodot, kitabının bazı bölümlerinde, muhtemelen isim benzerliği nedeniyle, onları Afrikalı bazı kabilelerle karıştırmıştır.19 Herodot’un Kolha ülkesi ile ilgili aktardığı rivayetlerden sadece bir kısmı, doğrulanabilir niteliktedir. Kolha ülkesindeki keten dokumacılığından söz eden Herodot, Pers imparatorluğu sınırları dışında olmalarına rağmen, onların da beş yılda bir, imparatora armağan olarak 100 genç kız ve 100 genç erkek gönderdiklerini bildirmektedir.20
